Клайв Стэйплз Льюіс

Лісты Круцяля

(The Screwtape Letters)

Урывак

Д. Р. Р. Толкіну

Найлепшы спосаб выгнаць д’ябла, калі ён не адступіць перад тэкстамі Пісання, — высмейваць і зневажаць яго, бо ён не можа сцярпець пагарды.

Марцін Лютэр

Д’ябал… ганарлівы дух… не можа вытрываць кпінаў.

Томас Мор

Прадмова

Я не бачу неабходнасці тлумачыць, як трапіла ў мае рукі ліставанне, якое я цяпер прапаную ўвазе публікі.

У тым, што датычыць д’яблаў, чалавечы род можа стаць ахвярай дзвюх раўназначных і супрацьлеглых памылак. Адна з іх — не верыць у існаванне д’яблаў. Другая — верыць і адчуваць празмерную і нездаровую цікавасць да іх. Для саміх д’яблаў абедзве памылкі аднолькава прыемныя, і яны з захапленнем вітаюць як матэрыяліста, так і прыхільніка магіі. Сцэнар паводзінаў, апісаны ў гэтай кнізе, лёгкадаступны любому, хто хоць аднойчы паспрабаваў яго прытрымлівацца. Але душэўна няўстойлівым ці ўзбудлівым людзям не трэба вучыцца ад мяне таму, што можа ім пашкодзіць.

Я раю чытачам памятаць, што д’ябал — хлус. Не ўсё, што кажа Круцель, трэба ўспрымаць як праўду, нават калі глядзець на гэта ягонымі вачыма. Я не спрабаваў вызначыць ніводнага з тых людзей, якія згадваюцца ў лістах, але думаю, што наўрад ці партрэты, скажам, а. Джала альбо маці апекаванца выпісаныя праўдзіва. У пекле гэтак жа, як і на зямлі, жаданае выдаюць за сапраўднае.

На заканчэнне мушу дадаць, што я не імкнуўся высветліць храналагічны парадак лістоў. Нумар XVII быў, напэўна, напісаны да ўвядзення карткавай сістэмы. Але думаецца, што д’ябальскі метад датавання не мае дачынення да зямнога часу, і я нават не спрабаваў перадаць яго. Гісторыя Еўрапейскай вайны, відавочна, не цікавіць Круцяля, за выключэннем таго, наколькі тое, што адбываецца цяпер, уздзейнічае на духоўны стан канкрэтнага чалавека.

К. С. Льюіс

Каледж Магдалены

5 ліпеня 1941 году

I

МОЙ ЛЮБЕНЬКІ ЧАРНОБЛІК!

З тваіх словаў я зразумеў, што ты кіруеш чытаннем нашага апекаванца і сочыш, каб кола яго сяброў складалася з матэрыялістаў. Але ці не хварэеш ты на пэўную наіўнасць? Здаецца мне, ты думаеш, што аргументацыяй можна вырваць яго з кіпцюроў Ворага. Гэта было б магчыма, калі б ён жыў на некалькі стагоддзяў раней. У той час людзі яшчэ вельмі добра ведалі, што даказана, а што не, і калі нешта было даказана, яны сапраўды ў гэта верылі. Іх мысленне яшчэ было звязанае з дзеяннем, і ланцуг разважанняў мог падштурхнуць іх да змянення ладу жыцця. Але мы збольшага пераадолелі гэта з дапамогай штотыднёвай прэсы і іншай такой зброі. Твой апекаванец з дзяцінства прывык да таго, што тузін супярэчлівых філасофій адначасова таўчэцца ў яго галаве. Ён ацэньвае дактрыны ў першую чаргу не як “сапраўдныя” ці “памылковыя”, а як “тэарэтычныя” ці “практычныя”, “састарэлыя” ці “сучасныя”, “агульнапрынятыя” ці “перадавыя”. Балбатня, а не аргументацыя ёсць тваёй найлепшай хаўрусніцай у справе абароны яго ад Царквы. Не марнуй часу ў спробах пераканаць яго ў сапраўднасці матэрыялізму! Укладзі яму ў мазгі, што матэрыялізм — гэта сіла, гэта магутнасць, гэта рашучасць, адным словам, што гэта філасофія будучыні. Менавіта гэта для яго найважнейшае.

Прыкрасць аргументацыі палягае ў тым, што бой пераносіцца на тэрыторыю Ворага. Ён таксама можа аргументаваць. Аднак у той сапраўды дзейснай прапагандзе, якую прапаную я, Ён, як паказвае досвед стагоддзяў, значна саступае Айцу нашаму Найніжэйшаму. Самім актам аргументацыі ты абуджаеш розум апекаванца, а калі ён абуджаны, хто можа прадбачыць вынік? Нават калі думка ў пэўную хвіліну паверне так, што спрэчка скончыцца на нашую карысць, ты ўбачыш, што ўмацаваў у апекаванцу небяспечную звычку паглыбляцца ў сур’ёзныя праблемы і адцягнуў яго ўвагу ад павярхоўнай плыні пачуццёвых перажыванняў. Твая задача — спыніць яго ўвагу на гэтых перажываннях. Прывучы яго называць гэта “рэальным жыццём” і не дазваляй задумвацца над тым, што азначае тут слова “рэальнае”.

Памятай, што ён, у адрозненне ад цябе, — не бясплотны дух. Ты ніколі не быў чалавекам (вось яна, жахлівая перавага Ворага!) і не разумееш, наколькі людзі заняволеныя ўладай штодзённасці. Калісьці ў мяне быў апекаванец, перакананы атэіст, які часам наведваў бібліятэку Брытанскага музея. Аднойчы, калі ён сядзеў там за чытаннем, я заўважыў, што яго думкі пачалі браць небяспечны кірунак. Вораг, натуральна, адразу ж апынуўся побач. Не паспеў я апамятацца, як плён маёй дваццацігадовай працы пачаў трашчаць па ўсіх швах. Калі б я разгубіўся і пачаў шукаць аргументы, усё б рухнула. Але я быў не такі дурны. Я ўдарыў па той струне яго душы, якая знаходзілася пад маім найбольшым кантролем, і падказаў яму, што надышоў час абедаць. Вораг, напэўна, падказваў яму (ах, як хацелася б падслухаць, што дакладна Ён ім гаворыць!), што роздум, наадварот, важнейшы за абед. Без сумневу, так яно і было, таму што, калі я сказаў: “Правільна, гэтыя праблемы занадта важныя, каб імкнуцца развязаць іх да абеду”, — мой апекаванец павесялеў, а калі я дадаў: “Значна лепей будзе вярнуцца сюды пасля абеду і падумаць на свежую галаву”, — ён быў ужо напаўдарозе да дзвярэй. Калі ён выйшаў на двор, бой быў выйграны. Я паказаў яму хлапчука, які прадаваў газеты, выкрыкваючы дзённыя навіны, і аўтобус № 73, што праходзіў міма, і перш чым ён паспеў паставіць нагу на прыступку, у яго галаве ўжо моцна засела перакананне: якія б дзіўныя ідэі ні прыходзілі ў галаву чалавеку, што заглыбіўся ў роздум сам-насам з кнігамі, здаровай дозы “рэальнага жыцця” (пад якім меліся на ўвазе аўтобус і хлапчук з газетамі) дастаткова, каб паказаць, што “ўсё гэтае насланнё” не можа быць праўдай. Ён ведаў, што ледзь пазбегнуў небяспекі, і пазней любіў расказваць пра “амаль няўлоўнае пачуццё рэчаіснасці, якое надзейна гарантуе нам бяспеку ад аблудаў чыстае логікі”. Цяпер ён у надзейнай бяспецы ў доме Айца нашага.

Разумееш, да чаго я вяду? Дзякуючы працэсам, якія мы запусцілі некалькі стагоддзяў таму, для іх стала амаль немагчымым паверыць у нязвыклае, калі звыклае перад вачыма. Здушвай свайго апекаванца банальнасцю рэчаў. Перш за ўсё не спрабуй выкарыстоўваць навуку (я маю на ўвазе сапраўдную навуку) для абароны ад хрысціянства. Навука прывучае чалавека думаць пра рэальнасці, якія ён не можа пакратаць ці ўбачыць. Ёсць сумныя прыклады сярод сучасных фізікаў. Калі яму абавязкова трэба плёскацца ў навуцы, трымай яго на эканоміцы і сацыялогіі, не дазваляй яму адыходзіць ад гэтага неацэннага “рэальнага жыцця”. А лепш за ўсё не дапускай яго да навукі ўвогуле, а ўкладзі яму ў мазгі ўяўленне, быццам ён ведае ўсё на свеце, а тое, што часам вырывае з выпадковых гутарак і такога жа выпадковага чытання, і ёсць “вынікам сучасных даследаванняў”. Памятай, што ты там для таго, каб тлуміць людзям галовы. А то як паслухаеш некаторых з вас, маладых дэманаў, дык можна падумаць, што вас туды паслалі, каб іх вучыць!

З найсаладзейшай ласкай да цябе

твой дзядзька

КРУЦЕЛЬ

II

МОЙ ЛЮБЕНЬКІ ЧАРНОБЛІК!

Са скрухай даведаўся я, што твой апекаванец навярнуўся ў хрысціянства. Не цеш сябе надзеяй, што пазбегнеш належнага пакарання. Але я ўпэўнены, што ў шчаслівыя хвіліны ты наўрад ці пра гэта думаеш. Цяпер нашая задача — выправіць сітуацыю як мага лепш. Не трэба кідацца ў роспач: сотні такіх дарослых навяртанцаў папраўляліся пасля таго, як я ненадоўга завітваў у стан Ворага, і цяпер яны з намі. Усе звычкі апекаванца — і душэўныя, і цялесныя — працуюць на нашую карысць.

Адным з нашых найвялікшых сучасных хаўруснікаў ёсць сама Царква. Зразумей мяне правільна. Я маю на ўвазе не тую Царкву, якую мы ведаем у яе славе, Царкву, якая ахапляе час і прастору і ўкараняецца ў вечнасці, Царкву, грозную, як добра ўзброеныя баявыя дружыны. Прызнаюся, такое відовішча кідае ў дрыжыкі нават самых смелых спакуснікаў. Але, на шчасце, людзі такой Царквы зусім не бачаць. Усё, што бачыць твой апекаванец, — гэта нейкая недабудаваная падробка пад готыку на новай пляцоўцы. Заходзячы ўсярэдзіну, ён бачыць мясцовага бакалейніка з саладжавай фізіяноміяй, што хуценька суне яму ў рукі зашмуляную кніжачку з літургіяй, якой ніхто не разумее, і яшчэ адну пашарпаную кніжачку з перакручанымі тэкстамі рэлігійных спеваў, у большасці сваёй дрэннымі і надрукаванымі драбнюткімі літаркамі. Сеўшы на лаву і агледзеўшыся вакол, ён бачыць якраз тых суседзяў, якіх дагэтуль пазбягаў. Ты мусіш як мага болей абапірацца на гэтых суседзяў. Зрабі так, каб яго думкі кідаліся ад словаў “цела Хрыста” да твараў на суседняй лаве і назад. Пры гэтым, натуральна, няма ніякай розніцы, што за людзі сядзяць на суседняй лаве. Ты можаш ведаць, што адзін з іх — вялікі ваяр на баку Ворага. Гэта няважна. Твой апекаванец, слава Айцу нашаму, дурны. Дастаткова, каб нехта з тых суседзяў фальшыва спяваў, ці насіў рыплівыя боты, ці меў падвойны падбародак, ці быў неахайна апрануты, каб твой апекаванец паверыў, што іх рэлігія мусіць быць нейкай недарэчнай. Ведаеш, на гэтым этапе ў яго галаве сядзіць ідэя, што “хрысціяне” мусяць выглядаць духоўна, але папраўдзе яго ўяўленні занадта маляўнічыя. У яго думках вымалёўваюцца тогі, сандалі, латы і голыя ногі, і ўсведамленне таго, што іншыя людзі ў царкве апранутыя па-сучаснаму, сапраўды цяжка яму даецца (хоць ён гэтага і не разумее). Ні ў якім разе не дазваляй яму гэта ўсвядоміць, ні ў якім разе не дазваляй яму задумацца, якімі б ён хацеў бачыць людзей у царкве. Захоўвай у яго думках як мага больш туману, і потым ты будзеш забаўляцца цэлую вечнасць, наводзячы ў яго галаве тую своеасаблівую яснасць, якую дае Пекла.

Напоўніцу выкарыстай расчараванне ці заняпад, якія абавязкова будзе перажываць твой апекаванец у першыя тыдні царкоўнага жыцця. Вораг дазваляе гэтаму расчараванню адбывацца ў пачатку кожнай чалавечай справы. Яно ўзнікае, калі хлопчык, зачараваны ў дзіцячым садку “Апавяданнямі з Адысеі”, з імпэтам пачынае вывучаць грэцкую мову. Яно ўзнікае, калі закаханыя бяруць шлюб і пачынаюць вучыцца сапраўды жыць разам. У кожнай галіне жыцця расчараванне суправаджае пераход ад летуценных памкненняў да руплівай працы. Вораг ідзе на гэтую рызыку, таму што песціць пацешную фантазію: зрабіць увесь гэты гнюсны нікчэмны чалавечы гмыз тым, што Ён называе “свабоднымі” прыхільнікамі і слугамі. Ён называе іх “сынамі”, упарта імкнучыся прынізіць увесь духоўны свет сваімі ненатуральнымі шашнямі з гэтымі дзвюхногімі жывёламі. Жадаючы ім свабоды, Ён адмаўляецца весці іх (праз уздзеянне на іх прыхільнасці і звычкі) да мэтаў, якія Ён сам ставіць перад імі: Ён пакідае ім магчымасць “ісці самастойна”. І ў гэтым наш шанец. Але не забывай, што тут схаваная і небяспека для нас. Калі яны паспяхова праходзяць перыяд пачатковай сухаты, яны становяцца нашмат менш залежнымі ад эмоцый і іх значна цяжэй спакусіць.

Дагэтуль я пісаў табе ў спадзяванні, што людзі на суседняй лаве не даюць ніякай рацыянальнай падставы для расчаравання. Ясна, калі яны такія падставы даюць (калі апекаванец ведае, што, напрыклад, кабета ў нязграбным капелюшы — заўзятая картыжніца ці мужчына ў рыплівых ботах — скнара і здзірца), тады нашая задача істотна палягчаецца. Усё, што ты тады мусіш зрабіць, — гэта не даць яму разважаць: “Калі я, такі, які ёсць, магу ў пэўным сэнсе вызнаваць сябе хрысціянінам, чаму разнастайныя заганы людзей на суседняй лаве даказваюць, што іх рэлігія — звычайная крывадушнасць і ўмоўнасць?” Ты можаш спытаць, ці магчыма, каб такая відавочная думка не ўзнікла ў чалавечым розуме. Магчыма, Чарнобліку, магчыма! Даглядай яго належна, і гэтая думка проста не прыйдзе яму ў галаву. Ён яшчэ не так доўга жыве з Ворагам, а таму не мае сапраўднай пакоры. Тое, што ён кажа, нават на каленях, пра сваю грэшнасць, — папугайская балбатня. Дзесьці ў глыбіні ён па-ранейшаму ўважае, што дэманструе вялікую пакору і паблажлівасць, ходзячы ў царкву разам з гэтымі банальнымі “абэлтухамі”. Захоўвай яго думкі ў такім стане як мага даўжэй.

З найсаладзейшай ласкай да цябе

твой дзядзька

КРУЦЕЛЬ

III

МОЙ ЛЮБЕНЬКІ ЧАРНОБЛІК!

Я вельмі задаволены тым, што ты расказаў мне пра дачыненні гэтага чалавека з маці. Але ты павінен вызначыць нашыя перавагі. Вораг будзе дзейнічаць ад цэнтра душы апекаванца да яе ўскраін, паступова ўсё больш і больш даводзячы яго паводзіны да новага ўзору, і ў любое імгненне можа дабрацца да яго паводзінаў з маці. Ты мусіш Яго апярэдзіць. Захоўвай шчыльны кантакт з тваёй каляжанкай Вычварай, якая адказвае за маці. Зрабіце разам так, каб у гэтай сям’і замацавалася звычка да заўсёднага раздражнення і штодзённай з’едлівасці. Выкарыстоўвайце наступныя метады.

1. Засяроджвай думкі апекаванца на ўнутраным жыцці. Ён думае, што навяртанне адбываецца недзе ўсярэдзіне яго, і таму канцэнтруе ўвагу галоўным чынам на стане душы, ці, каб дакладней сказаць, на тым зашораным яе бачанні гэтага стану, якое ты яму дазволіш. Захоўвай гэты стан і надалей. Адцягвай яго ўвагу ад самых элементарных абавязкаў, накіроўваючы яе на самае высокае і духоўнае. Выкарыстоўвай напоўніцу найкарыснейшую чалавечую рысу — агіду да штодзённасці і грэбаванне ёю. Ты павінен давесці яго да такога стану, у якім ён можа гадзінамі займацца самааналізам, не адкрываючы ў сабе ніводнай з рысаў, відавочных для кожнага, хто разам з ім жыве або працуе.

2. Безумоўна, немагчыма забараніць яму маліцца за сваю маці, але мы маем сродкі абясшкодзіць гэтыя малітвы. Сачы за тым, каб яны заўсёды былі надзвычай “духоўнымі”, каб ён заўсёды звязваў іх са станам яе душы, і ніколі — з яе рэўматызмам. Тут мы маем дзве перавагі. Па-першае, яго ўвага засяроджваецца на тым, што яму бачыцца матчынымі грахамі, да якіх ён, пад тваім сціплым кіраўніцтвам, зможа залічваць любыя яе дзеянні, нязручныя і раздражняльныя для яго. Так ты зможаш пакрысе вярэдзіць раны ад дробных крыўдаў і непаразуменняў, нанесеных яму за дзень, нават калі ён моліцца. Гэтая аперацыя зусім не цяжкая і табе падасца вельмі пацешнай. Па-другое, паколькі яго ўяўленні пра яе душу будуць вельмі прыблізнымі і часта хібнымі, ён, у пэўным сэнсе, будзе маліцца за ўяўнага чалавека, і твая задача — зрабіць так, каб гэты ўяўны чалавек быў усё менш і менш падобны да сапраўднай маці — вострай на язык старой кабеты, якую ён бачыць за сняданкам. З часам ты мусіш дамагчыся такой моцы гэтага разыходжання, каб ніякая думка і ніякае пачуццё з яго малітваў за ўяўную маці не ўздзейнічалі на яго дачыненні з сапраўднай. Былі ў мяне апекаванцы, якіх я так добра трымаў у руках, што яны маглі імгненна перайсці ад гарачай малітвы за “душу” жонкі ці сына да збіцця і абразаў сапраўдных жонкі ці сына, не адчуваючы ніякіх сумневаў.

3. Калі два чалавекі жывуць разам шмат гадоў, звычайна бывае так, што ў кожнага ёсць нейкі тон голасу ці выраз твару, якія невыносна раздражняюць другога. Выкарыстай гэта. Укладзі ў галаву свайму апекаванцу, што ў маці ёсць асаблівая манера ўзнімаць бровы, якая не падабалася яму ў дзяцінстве, і прымушай яго думаць, як яна не падабаецца яму цяпер. Абуджай у ім здагадку, што яна ведае, як гэта нервуе яго, і ўзнімае бровы знарок, каб пацвяліцца (калі ты ўмееш рабіць сваю справу, ён не заўважыць страшэннай неверагоднасці сваёй здагадкі). І, натуральна, ніколі не дазваляй яму падазраваць, што ў яго таксама могуць быць тон ці позірк, якія так раздражняюць яе. Паколькі ён не можа бачыць і чуць сябе, гэта будзе няцяжка.

4. У цывілізаваным грамадстве прыхаваную нянавісць прынята выказваць словамі, якія выглядаюць бяскрыўднымі на паперы (словы ж не агрэсіўныя), але такім голасам ці ў такую хвіліну, што слова ўздзейнічае як аплявуха. Каб падтрымаць гэтую гульню, вы з Вычварай павінныя прасачыць за тым, каб у кожнага з гэтых двух асталопаў быў свайго кшталту падвойны стандарт. Твой апекаванец мусіць патрабаваць, каб яго ўласныя выказванні ўспрымаліся літаральна і ацэньваліся толькі па словах, але выказванні сваёй маці ён павінен ацэньваць з улікам усёй паўнаты і разнастайнасці тонаў, кантэкстаў і магчымых схаваных сэнсаў. Тое самае трэба абуджаць і ў ёй. Тады пасля кожнай сваркі абое застануцца ўпэўненымі ці амаль упэўненымі ў сваёй абсалютнай невінаватасці. Ты ведаеш, як кажуць: “Я проста спытаў, калі мы будзем абедаць, а яна лезе ў бутэльку”. Калі гэтая звычка замацуецца, перад табой раскрыецца чароўная сітуацыя, у якой чалавек гаворыць нешта з яўным намерам абразіць іншага, а потым скардзіцца, што яго словы ўспрынялі як абразу.

І ўрэшце, раскажы мне, як яго маці ставіцца да рэлігіі. Ці не выклікаюць у ёй рэўнасці змены ў жыцці сына? Ці не спрычыняецца да ўзнікнення ў яе крыўды тое, што ён навучыўся ад іншых — і так позна — таму, чаму яна, на яе думку, дала яму добрую магчымасць навучыцца ў дзяцінстве? Ці не мяркуе яна, што ён робіць занадта шмат “шуму” вакол свайго навяртання або што навяртанне адбылося на занадта лёгкіх умовах? Памятай пра старэйшага брата з прыпавесці Ворага.

З найсаладзейшай ласкай да цябе

твой дзядзька

КРУЦЕЛЬ

IV

МОЙ ЛЮБЕНЬКІ ЧАРНОБЛІК,

Дылетанцкія прапановы ў тваім апошнім лісце далі мне зразумець, што надышоў час падрабязна напісаць табе на балючую тэму малітвы. Ты мог бы абысціся без заўвагі, што мае парады адносна яго малітвы за маці “аказаліся на рэдкасць няўдалымі”. У такім тоне пляменнік не павінен пісаць дзядзьку, а малодшы спакуснік — намесніку міністра. Гэта сведчыць таксама пра вельмі нядобрае імкненне пазбегнуць адказнасці. Ты павінен вучыцца расплачвацца за свае хібы.

Найлепшае, што тут можна зрабіць, — увогуле стрымліваць твайго апекаванца ад сур’ёзнага імкнення маліцца. Калі мы маем справу з дарослым чалавекам, які нядаўна зноў навярнуўся ў партыю Ворага, накшталт твайго апекаванца, гэта лягчэй за ўсё зрабіць, абуджаючы ў ім памяць (ці прымушаючы яго думаць, быццам ён памятае) пра папугайскі характар яго дзіцячых малітваў. У якасці адваротнай рэакцыі на гэтае папугайства яго ўвагу трэба скіраваць на нешта зусім міжвольнае, неўсвядомленае, неаформленае і нерэгулярнае. Гэта прывядзе да таго, што пачатковец пачне ствараць у сабе цьмяны, быццам бы малітоўны настрой, у якім адсутнічае сапраўдная канцэнтрацыя волі і розуму. Адзін з іх паэтаў, Колрыдж, пісаў, што ён моліцца “не на каленях і без слоў”, толькі “суцешыўшы ў любові дух” і нырнуўшы ў “пачуццяў праведных струмень”. Акурат такога кшталту малітва нам і патрэбная. А паколькі вонкава яна падобная да маўклівай малітвы, якую практыкуюць тыя, хто далёка прасунуўся на службе Ворагу, лянівыя разумнікі могуць знаходзіцца ў такім стане даволі доўга. Прынамсі, іх можна пераканаць, што пастава іх цела ніяк не ўплывае на малітвы. Яны ж увесь час забываюць пра тое, што вы павінныя памятаць заўсёды: яны — жывёлы, і таму іх духоўны стан звязаны з цялесным. Увогуле смешна, што смяротныя заўсёды ўяўляюць, быццам мы ўкладаем нейкія думкі ў іх мазгі, хоць папраўдзе для нас найлепш адцягваць іх ад любых думак.

Калі так не атрымліваецца, ты мусіш адступіць і ўздзейнічаць на яго памкненні больш тонка. Кожны раз, калі яны звяртаюцца да самога Ворага, мы адступаем, але ёсць спосабы папярэдзіць гэта. Прасцей за ўсё перавесці яго погляд з Ворага на самога сябе. Трэба рабіць так, каб іх увага фіксавалася на ўласных думках і на спробах выклікаць пэўныя пачуцці намаганнямі ўласнай волі. Калі яны хацелі прасіць у Ворага міласэрнасці, няхай яны, наадварот, спрабуюць шкадаваць сябе, не заўважаючы, што робяць. Калі яны моляцца аб спасланні мужнасці, дазволь ім адчуваць сябе смелымі. Калі яны моляцца аб дараванні грахоў, няхай адчуюць, што ім усё даравана. Навучы іх ацэньваць каштоўнасць кожнай малітвы паводле поспеху ў выпрацоўцы жаданага пачуцця і ніколі не дазваляй ім задумацца, наколькі поспех ці няўдача ў малітве залежыць ад стану чалавека ў час малітвы: здаровы ён ці хворы, бадзёры ці стомлены.

Але Вораг, натуральна, не будзе сядзець склаўшы рукі. Калі гаворка ідзе пра малітву, заўсёды ёсць небяспека, што ён неадкладна ўмяшаецца. Ён бессаромна абыякавы да ўласнай годнасці і да годнасці нашай — бесцялесных духаў, але жывёлам чалавечай пароды, што поўзаюць на каленях, Ён самым бессаромным чынам дае дар самапазнання. Але нават калі Ён адбіў тваю першую спробу затлуміць апекаванцу мазгі, мы маем больш тонкую зброю. Людзі не здольныя ўспрымаць Яго непасрэдна, чаго мы, на жаль, пазбегнуць не можам. Яны ніколі не ведалі таго нясцерпнага ззяння, таго пранізлівага і пякучага святла, якое напаўняе нашыя жыцці заўсёднай пакутай. Калі ты зазірнеш у душу твайго апекаванца падчас яго малітвы, гэтага ты там не знойдзеш. Калі ты ўважліва паглядзіш на аб’ект, да якога ён звяртаецца ў малітве, ты ўбачыш нейкую мешаніну з даволі пацешных кампанентаў. Там ёсць вобразы, атрыманыя з выяваў Ворага, якім Яго бачылі ў ганебны перыяд Яго ўвасаблення ў чалавека; там будуць расплывістыя, а можа нават, зусім недарэчныя і дзіцячыя вобразы, звязаныя з дзвюма іншымі Асобамі Ворага. Там будзе нават нейкае пакланенне самому сабе (і цялесныя адчуванні, што суправаджаюць яго), увасобленае і звязанае з аб’ектам малітвы. Я ведаю выпадкі, калі тое, што апекаванец называў сваім “Богам”, насамрэч змяшчалася ў левым куце столі ў спальні, або ў яго ўласнай галаве, або на ўкрыжаванні, што вісіць на сцяне. Але незалежна ад прыроды гэтай мешаніны, ты павінен накіроўваць гэтую малітву да яе — да рэчы, якую ён стварыў, а не да Асобы, якая стварыла яго. Заахвочвай яго, каб ён надаваў вялікую ўвагу выпраўленню і ўдасканаленню свайго складанага аб’екта і трымаў гэты аб’ект ва ўяўленні ўвесь час малітвы. Бо калі ў яго галаве прасвятлее, калі ён свядома накіруе свае малітвы “не да таго, якім я Цябе ўяўляю, але да Таго, кім Ты сам ёсць”, нашае становішча стане безнадзейным. Як толькі чалавек адкіне ўсе свае думкі і ўяўленні ці, калі і захавае іх, то захавае з поўным усведамленнем іх суб’ектыўнай прыроды і даверыцца Таму, хто цалкам рэальна, аб’ектыўна, нябачна прысутнічае тут, у адным з ім пакоі, Таму, каго Ён ніколі не пазнае так, як Той ведае яго, тады можа здарыцца што заўгодна. Пазбегнуць гэтай сітуацыі — сапраўднага раскрыцця душы ў малітве — табе дапаможа той факт, што людзі папраўдзе не жадаюць гэтага настолькі моцна, як ім здаецца. Але ж і атрымліваюць яны часам больш, чым разлічвалі!

З найсаладзейшай ласкай да цябе

твой дзядзька

КРУЦЕЛЬ

V

МОЙ ЛЮБЕНЬКІ ЧАРНОБЛІК,

Крыху расчароўвае, калі я чакаю падрабязнай справаздачы аб тваёй працы, а замест яе атрымліваю нейкую ўзнёслую тарабаршчыну накшталт твайго апошняга ліста. Ты кажаш, што “сябе не памятаеш ад радасці”, бо еўрапейцы распачалі чарговую вайну. Я вельмі добра разумею, што з табою здарылася. Ты не радасны, ты проста п’яны. Чытаючы паміж радкоў тваю вельмі неўраўнаважаную справаздачу пра бяссонную ноч апекаванца, я магу вельмі дакладна вызначыць і твой унутраны стан. Упершыню ў сваёй кар’еры ты пакаштаваў віна, якое ёсць узнагародай за нашую нялёгкую працу — пакуты і трывогі ў чалавечай душы, — і яно ўдарыла табе ў галаву. Мне цяжка цябе вінаваціць. Не бывае, каб на юных плячах сядзела мудрая галава. Ці адрэагаваў неяк твой апекаванец на страшныя карціны будучыні, якія ты намаляваў яму? Ці абудзіў ты ў яго пачуццё шкадобы да сябе, нагадаўшы пра шчаслівую мінуўшчыну, ці перахапіла ў яго дух ад гэтых вострых успамінаў? Ці салодка ты граеш на струнах яго душы? Калі так, то ўсё правільна. Але не забывай, Чарнобліку, што спачатку трэба працаваць, а ўжо потым танцаваць. Калі ты праз сваё цяперашняе легкадумства выпусціш ахвяру з рук, табе застанецца вечна прагнуць таго віна, адзін глыток якога прынёс табе столькі асалоды. З іншага боку, калі ў выніку паступовай і мэтанакіраванай працы тут і цяпер ты зможаш урэшце здабыць яго душу, ён будзе тваім назаўсёды, ён стане жывым келіхам, да краёў напоўненым жахам, адчаем і разгубленасцю, і ты зможаш смакаваць гэтае пітво так часта, як пажадаеш. Так што не дазваляй часоваму ўзрушэнню адцягнуць цябе ад тваёй асноўнай працы, якая палягае ў тым, каб падрываць веру і перашкаджаць умацаванню цнотаў. У наступным лісце абавязкова дай мне поўную справаздачу аб рэакцыі апекаванца на вайну, каб мы маглі вызначыць, ад чаго будзе больш карысці: зрабіць яго гарачым патрыётам ці заўзятым пацыфістам. Магчымасці ў нас самыя розныя. У той жа час я мушу папярэдзіць цябе, каб ты не ўскладаў залішніх спадзяванняў на вайну.

Канечне, вайна — штука пацешная. Безупынны страх і пакуты людзей — законны і вельмі прыемны адпачынак для легіёнаў нашых нястомных працаўнікоў. Але як мы можам выкарыстаць гэта найлепей, калі не прывесці душы да Айца нашага Найніжэйшага? Калі я бачу часовыя пакуты людзей, што ўрэшце кідаюць нас, я адчуваю сябе быццам на багатым банкеце, дзе мне далі пакаштаваць першае, а потым забралі астатнюю ежу. Гэта горш, чым не пакаштаваць нічога. Вораг, верны сваім варварскім метадам вядзення вайны, дазваляе нам пабачыць толькі нядоўгія пакуты сваіх абраннікаў адно для таго, каб памучыць нас, пасмяяцца і ўрэшце асудзіць нас на бесперапынны голад, створаны той сістэмай абароны, якую Ён выбудаваў на цяперашняй стадыі вялікага канфлікту. Таму нам трэба падумаць хутчэй пра тое, як выкарыстаць Еўрапейскую вайну, а не як атрымаць ад яе задавальненне. Вайне ўласцівыя пэўныя тэндэнцыі, якія самі па сабе граюць не на нашую карысць. Мы можам спадзявацца на істотнае памнажэнне жорсткасці і разбэшчанасці. Але калі мы не будзем асцярожнымі, то ўбачым, што тысячы людзей сярод гэтых няшчасцяў звяртаюцца да Ворага, а яшчэ дзясяткі тысяч, якія не заходзяць так далёка, тым не менш, пераключаюць сваю ўвагу з саміх сябе на тыя каштоўнасці і справы, якія, на іх думку, вышэйшыя за іх саміх. Я ведаю, што Вораг не ўхваляе многіх з гэтых справаў. Але тут Ён несправядлівы. Ён часта ўзнагароджвае людзей, якія аддаюць жыцці за справы, якія Ён прызнае кепскімі, на той жахліва сафістычнай падставе, што, маўляў, гэтыя людзі прызнавалі іх добрымі і былі паслядоўнымі ў тым, што яны ўважалі за найлепшае. Падумай таксама пра тое, як непажадана паміраюць людзі ў ваенны час. Людзей забіваюць у месцах, пра якія ім вядома, што там могуць забіць, але яны ўсё адно ідуць туды, асабліва калі яны прыхільнікі Ворага. Наколькі лепш для нас, калі ўсе людзі паміраюць у дарагіх лякарнях, сярод лекараў, якія ім хлусяць, медсясцёр, якія ім хлусяць, сяброў, якія ім хлусяць, як мы іх навучылі, абяцаючы тым, хто памірае, што яны будуць жыць, абуджаючы перакананне, што хвароба прабачае любы капрыз, і нават (калі нашыя працаўнікі добра ведаюць сваю справу) выключаючы любую магчымасць паклікаць святара, каб ён не раскрыў хвораму вочы на яго сапраўдны стан! І якой пагібельнай для нас ёсць заўсёдная памяць пра смерць, якую падтрымлівае вайна. Адзін з нашых найлепшых сродкаў — задаволенасць свецкімі дабротамі — робіцца бяссільным. У ваенны час чалавек ніяк не можа думаць, што ён будзе жыць вечна.

Я ведаю, што Каросцень ды іншыя бачылі ў войнах выдатную магчымасць для атакі на веру, але думаю, што гэта перабольшанне. Вораг растлумачыў сваім зямным агентам, што пакуты — гэта істотная частка таго, што Ён называе Збавеннем. Так што вера, разбураная вайной ці эпідэміяй, увогуле не была вартай таго, каб клапаціцца пра яе разбурэнне. Я кажу пра пакуты, расцягнутыя на доўгі перыяд, накшталт тых, што нясе вайна. Безумоўна, у канкрэтныя імгненні страху, цяжкой страты альбо фізічнага болю ты можаш падлавіць чалавека, калі яго розум часова саступае пачуццям. Але нават у гэтыя імгненні, калі ён звернецца ў штаб Ворага па дапамогу, ён, паводле маіх назіранняў, амаль заўсёды яе атрымае.

З найсаладзейшай ласкай да цябе

твой дзядзька

КРУЦЕЛЬ

VI

МОЙ ЛЮБЕНЬКІ ЧАРНОБЛІК,

Я рады чуць, што ўзрост і прафесія твайго апекаванца робяць магчымым, але не абавязковым яго прызыў на вайсковую службу. Мы хочам, каб ён знаходзіўся ў стане максімальнай разгубленасці, каб яго розум поўніўся супярэчлівымі карцінамі будучыні, кожная з якіх выклікае адначасова надзею і страх. Нішто так надзейна не засланяе чалавечую душу ад Ворага, як трывога і няўпэўненасць. Ён хоча, каб людзі клапаціліся пра тое, што яны робяць; нашая справа — прымусіць іх думаць пра тое, што з імі здарыцца.

Твой апекаванец, вядома ж, засвоіў, што ён павінен быць паслухмяным волі Ворага. Перш за ўсё Вораг мае на ўвазе, што ён мусіць з пакорай прымаць тыя няшчасці, якія цяпер выпадаюць на яго долю: цяперашнія няўпэўненасць і трывогу. Пра іх ён павінен сказаць: “Хай будзе воля Твая”, і, пастаянна трываючы гэтыя выпрабаванні, ён атрымае свой хлеб штодзённы. Твая справа — сачыць за тым, каб апекаванец ніколі не думаў пра свой сённяшні страх як пра крыж, прызначаны яму, а думаў толькі пра рэчы, якіх ён баіцца.

Няхай ён успрымае іх як свае крыжы: няхай ён забудзе, што, паколькі яны несумяшчальныя, яны не могуць здарыцца з ім адначасова, і няхай ён загадзя думае, што годна вытрымае ўсе гэтыя няшчасці разам. У рэчаіснасці адначасова пераадолець тузін разнастайных гіпатэтычных выпрабаванняў лёсу амаль немагчыма, і Вораг не дужа дапамагае тым, хто спрабуе гэтага дасягнуць; здужаць сапраўдныя цяперашнія пакуты, нават калі гэта толькі страх перад пакутамі, значна лягчэй, і тут Ён звычайна дасылае дапамогу.

Тут дзейнічае важны духоўны закон. Я ўжо тлумачыў табе, што ты можаш знясіліць малітвы апекаванца, адцягваючы яго ўвагу з самога Ворага на яго ўласныя ўяўленні пра Ворага. З іншага боку, страх лягчэй паддаецца кіраванню, калі думкі апекаванца пераключаныя з прадмета страху на сам страх, які ўспрымаецца як цяперашні і непажаданы стан яго душы. І калі ён успрыме страх як ускладзены на яго крыж, ён непазбежна ўспрыме яго і як стан сваёй душы. Такім чынам, можна сфармуляваць агульнае правіла: ва ўсіх відах дзейнасці розуму, якія спрыяюць нашай справе, трэба адцягваць апекаванца ад самасвядомасці і канцэнтраваць яго ўвагу на аб’екце, але ва ўсіх відах дзейнасці, якія спрыяюць Ворагу, трэба паварочваць яго думкі назад на самога сябе. Няхай крыўда ці жаночае цела так забіраюць яго ўвагу звонку, каб ён не думаў: “Зараз я пачынаю злавацца” ці “Я паддаюся спакусе”. Наадварот, няхай думка: “Мае пачуцці робяцца ўсё больш пабожнымі”, ці “больш міласэрнымі”, так засяроджвае яго ўвагу знутры, каб ён глядзеў толькі на сябе і не бачыў ні нашага Ворага, ні сваіх суседзяў.

Што ж да яго агульнага стаўлення да вайны, то ты не павінен надта спадзявацца на пачуццё нянавісці, якое людзі так любяць абмяркоўваць у хрысціянскай ці антыхрысціянскай перыёдыцы. Калі апекаванец пакутуе, у ім, безумоўна, можна распаляць пэўныя помслівыя пачуцці, накіраваныя на нямецкіх кіраўнікоў, і ў пэўнай ступені гэта добра. Але, як правіла, гэта меладраматычная ці міфічная нянавісць, скіраваная супраць уяўных казлоў адпушчэння. У рэальным жыцці ён ніколі не сустракаў гэтых людзей, яны — манекены, злепленыя з газетных штампаў. Вынікі такой прывіднай нянавісці часцей за ўсё расчароўваюць, і ўсе ангельцы ў гэтым — самыя непапраўныя смаркачы. Яны — тыя вартыя жалю істоты, якія гучна абвяшчаюць, што ворагаў трэба катаваць, катаваць і яшчэ раз катаваць, але пасля частуюць гарбатай і цыгарэтамі першага ж параненага нямецкага пілота, што апынуўся ля чорнага ўвахода ў іх дом.

Што б ты ні рабіў, у душы твайго апекаванца заўсёды будзе заставацца крыху дабрыні і крыху злосці. Нашая галоўная задача — накіроўваць яго злосць на непасрэдных суседзяў, якіх ён сустракае кожны дзень, а дабрыню адкідваць на далёкую адлегласць, каб яна накіроўвалася на людзей, якіх ён не ведае. Так злосць робіцца цалкам рэальнай, а дабрыня — у значнай ступені ўяўнай. Няма нічога добрага ў распальванні нянавісці да немцаў, калі ў той жа час узрастае згубны дух дабрыні паміж ім і яго маці, працадаўцам, людзьмі, якіх ён сустракае ў цягніку. Уяві сабе, што чалавек — гэта серыя канцэнтрычных колаў, дзе ўнутраным колам ёсць воля, потым ідзе розум і, нарэшце, фантазія. Наўрад ці можна спадзявацца адным махам выдаліць з усіх колаў усё пазначанае пячаткай Ворага, але ты павінен паслядоўна выціскаць вонкі ўсе цноты, пакуль яны нарэшце не апынуцца ў коле фантазіі, а ўсе пажаданыя для нас якасці не перамесцяцца ўсярэдзіну, у кола Волі. Цноты сапраўды небяспечныя для нас толькі тады, калі яны дасягаюць волі і ўплятаюцца ў звычкі. (Вядома, я маю на ўвазе не тое, што памылкова прызнае за сваю волю сам апекаванец — раздражнёную свядомасць, мітуслівыя рашэнні і сціснутыя зубы — а той сапраўдны цэнтр, які Вораг называе Сэрцам.) Усе цноты, афарбаваныя фантазіяй, альбо прынятыя розумам, альбо нават, у пэўнай ступені, любімыя і шанаваныя, не дапамогуць чалавеку пазбегнуць дома Айца нашага. Наадварот, ён робіцца яшчэ больш пацешным, калі трапляе туды.

З найсаладзейшай ласкай да цябе

твой дзядзька

КРУЦЕЛЬ

VII

МОЙ ЛЮБЕНЬКІ ЧАРНОБЛІК,

Мяне здзівіла тваё пытанне, ці павінен ты трымаць свайго апекаванца ў недасведчанасці адносна твайго ўласнага існавання. Адказ на гэтае пытанне, прынамсі, на цяперашнім этапе барацьбы, мы ўжо маем ад Галоўнага Камандавання. На сёння нашая палітыка палягае ў тым, каб хавацца. Вядома, так было не заўсёды. Мы сапраўды сутыкнуліся з жорсткай дылемай. Калі людзі не вераць у нашае існаванне, мы страчваем усе прыемныя вынікі адкрытага тэрору і пазбаўляемся магчымасці чараваць. З іншага боку, калі яны вераць у нас, мы не можам рабіць з іх матэрыялістаў і скептыкаў. Прынамсі, пакуль не можам. Я вельмі спадзяюся, што прыйдзе час, калі мы навучымся так змешваць навуку з эмоцыямі і міфамі, што вера ў нас будзе паціху авалодваць людзьмі (хоць і пад іншай назвай), у той час як душа чалавека застанецца замкнёнай для веры ў Ворага. “Жыццёвая сіла”, культ сэксу і некаторыя аспекты псіхааналізу могуць стаць надзвычай карыснымі для нас. Калі аднойчы мы зможам стварыць прадукт найвышэйшай якасці — мага-матэрыяліста, чалавека, які не выкарыстоўвае тое, што ён туманна называе “сіламі”, але адкрыта пакланяецца ім, адмаўляючы пры гэтым існаванне “духаў”, — тады канец вайны будзе не за гарамі. Але пакуль мы павінныя выконваць аддадзеныя нам загады. Не думаю, што табе будзе надта цяжка пускаць апекаванцу пыл у вочы. Нам дапаможа тое, што “д’яблы” ва ўяўленні сучаснага чалавека ёсць пераважна камічнымі персанажамі. Калі ў яго свядомасці пачне ўзнікаць хоць слабенькае падазрэнне ў тваім існаванні, пакажы яму выяву якой-небудзь істоты ў чырвоным трыко, і пераканай яго, што, паколькі ён не можа верыць у гэта, ён не можа верыць і ў цябе (гэты метад падману людзей апісаны ў старым падручніку).

Я не забыўся на сваё абяцанне падумаць, што лепш — зрабіць апекаванца крайнім патрыётам ці крайнім пацыфістам. Усе крайнасці, за выключэннем крайняй адданасці Ворагу, трэба заахвочваць. Не заўсёды, вядома, але цяпер трэба. Бываюць часіны абыякавасці і самазадаволення, і тады нашая задача — залагоджваць людзей так, каб яны спалі яшчэ мацней. У іншыя часіны (акурат як цяпер) верх бярэ неўраўнаважанасць і схільнасць да звадак, і тады нашая задача — распальваць людзей яшчэ больш. Любы малы гурток, аб’яднаны нейкім інтарэсам, да якога непрыязна ці абыякава ставяцца іншыя людзі, паступова развівае ў сваім асяродку цяплічнае ўзаемазахапленне, пераплеценае з вялікай фанабэрыяй і нянавісцю да вонкавага свету, што выяўляюцца без усялякага сораму, бо гэта ж дзеля “вялікай справы”, якая ўспрымаецца як нешта вышэйшае за асабістую адказнасць. Нават калі малая група спачатку ўзнікае дзеля дасягнення мэтаў Ворага, адбываецца тое ж самае. Мы хочам, каб Царква была невялікай, не толькі дзеля таго, каб менш людзей ведала Ворага, але і дзеля таго, каб яе ўдзельнікі набылі трывожную напружанасць і замкнёную самазадаволенасць, уласцівыя таемным таварыствам і групоўкам. Сама Царква, натуральна, моцна абароненая, і нам яшчэ ніколі не ўдавалася цалкам надаць ёй рысы фракцыі. Але драбнейшыя фракцыі ўнутры яе часта ўсцешвалі нас чароўнымі вынікамі, ад партый Паўла і Апалоса ў Карынфе да “высокай” і “нізкай” партый у Англіканскай Царкве.

Калі ты здолееш зрабіць твайго апекаванца свядомым і сумленным пацыфістам, ён аўтаматычна трапіць у адно з маленькіх, крыклівых, моцна згуртаваных, непапулярных таварыстваў, што амаль напэўна добра паўплывае на нованавернутага хрысціяніна. Але толькі амаль. Ці меў ён сур’ёзныя сумневы адносна слушнасці ўдзелу ў справядлівай вайне да пачатку цяперашняй вайны? Ці дастаткова ён смелы чалавек — смелы настолькі, што ў яго няма напаўсвядомых асцярогаў наконт сапраўдных матываў свайго пацыфізму? Ці можа ён у хвіліну найвышэйшай сyмленнасці (а заўсёды сумленнага чалавека не бывала ніколі) быць цалкам перакананым, што дзейнічае выключна з жадання выконваць волю Ворага? Калі ён сапраўды такі, яго пацыфізм, хутчэй за ўсё, не вельмі добры для нас, і Вораг, пэўна, абароніць яго ад звычайных наступстваў прыналежнасці да секты. У такім выпадку табе лепш за ўсё было б паспрабаваць выклікаць у яго раптоўны, хаатычны эмацыйны крызіс, з якога ён можа выйсці няўстойліва навернутым у патрыёты. Такімі рэчамі звычайна можна кіраваць. Але калі ён той чалавек, якога я сабе ўяўляю, паспрабуй пацыфізм.

Што б ён ні выбраў, твая задача застаецца адной і той жа. Няхай ён пачне глядзець на патрыятызм ці пацыфізм як на частку сваёй рэлігіі. Потым, адчуўшы вузкагрупавы настрой, няхай пачне ставіцца да яго як да найважнейшай часткі. Потым спакойна і паступова давядзі яго да той стадыі, калі рэлігія становіцца толькі часткай “вялікай справы”, у якой хрысціянства мае каштоўнасць найперш дзякуючы выдатным аргументам, якія яно дае на карысць удзелу Брытаніі ў вайне ці, наадварот, на карысць пацыфізму. Ты павінен не дапусціць у яго такога стаўлення, калі часовыя справы разглядаюцца ім як матэрыял для паслушэнства Ворагу. Калі ты прымусіў чалавека зрабіць свет мэтай, а веру — сродкам, ты ўжо амаль перамог яго, і няма ўжо вялікай розніцы, да якой канкрэтна свецкай мэты ён імкнецца. Калі мітынгі, брашуры, палітычныя праграмы, рухі, падзеі і кампаніі значаць для яго больш, чым малітвы, сакраманты і міласэрнасць, ён наш, і чым больш ён “рэлігійны” (у гэтым сэнсе), тым больш надзейна ён наш. Унізе я мог бы паказаць табе цэлую клетку з такімі пацешнымі персанажамі.

З найсаладзейшай ласкай да цябе

твой дзядзька

КРУЦЕЛЬ

VIII

МОЙ ЛЮБЕНЬКІ ЧАРНОБЛІК,

Значыць, ты вельмі спадзяешся, што “рэлігійны перыяд у жыцці апекаванца ідзе да завяршэння”. Я заўсёды падазраваў, што ўзровень Спакусніцкага каледжа моцна знізіўся з тых часоў, як яго ўзначаліў стары Ціпун, а цяпер я проста ўпэўнены ў гэтым. Няўжо ніхто не расказваў вам пра закон чаргавання хваляў?

Людзі ў чымсьці нагадваюць земнаводных: напалову духі, а напалову жывёлы. (Рашэнне Ворага стварыць такіх абуральных гібрыдаў было адной з прычын рашэння Айца нашага адмовіцца ад супрацоўніцтва з Ім.) Як духі яны належаць вечнасці, але як жывёлы яны жывуць у часе. Гэта значыць, што ў той час, як іх дух можа імкнуцца да вечнага аб’екта, іх целы, жарсці і ўяўленні ўвесь час змяняюцца, бо быць у часе азначае змяняцца. Такім чынам, іх сталасць лепш за ўсё ахарактарызаваць як чаргаванне хваляў — рэгулярнае вяртанне на той узровень, ад якога яны ўжо адышлі, шэраг спадаў і ўздымаў. Калі ты ўважліва паназіраеш за сваім апекаванцам, ты ўбачыш гэтае чаргаванне хваляў у кожным аспекце яго жыцця: цікавасць да працы, прыхільнасць да сяброў, апетыт — усё гэта то распальваецца, то згасае. Пакуль ён жыве зямным жыццём, перыяды эмацыйнай і фізічнай насычанасці і жвавасці будуць чаргавацца з перыядамі здранцвення і спустошанасці. Сухасць і нуда, праз якія праходзіць твой апекаванец, — не твая заслуга, як ты наіўна думаеш. Гэта абсалютна натуральная з’ява, і нам ад яе не будзе ніякай карысці, калі ты не здолееш выкарыстаць гэта належным чынам.

Каб вырашыць, як найлепш выкарыстаць гэты стан, ты павінен падумаць, як гэта хоча выкарыстаць Вораг, і зрабіць насуперак Яму. Для цябе можа стаць нечаканасцю, калі ты даведаешся, што ў сваіх намаганнях атрымаць заўсёдную ўладу над душой чалавека Ён больш разлічвае на перыяды спадаў, чым уздымаў. Некаторыя з Яго асаблівых улюбёнцаў праходзілі праз нашмат даўжэйшыя і глыбейшыя спады, чым хтосьці іншы. Прычына тут вось якая. Для нас чалавек — перш за ўсё спажыў. Нашая мэта — паглынуць яго волю дзеля ўмацавання нашай, пашырыць прастору нашай існасці за кошт чалавека. Але паслушэнства, якога патрабуе ад чалавека Вораг, — зусім іншая з’ява. Трэба прызнаць, што ўсе размовы пра Яго любоў да людзей і пра тое, што служэнне Яму ёсць найвышэйшай свабодай, — гэта не проста прапаганда (як вельмі хацелася б нам), але жахлівая праўда. Ён сапраўды хоча запоўніць Сусвет мноствам мярзотных маленькіх рэпрадукцый Самога Сябе — істотаў, чыё жыццё было б у мініяцюры падобнае да Яго жыцця не таму, што Ён паглынуў іх, а таму, што іх воля свабодна суладная з Яго воляй. Нам патрэбнае быдла, якое ў выніку можа стаць для нас ежай. Яму патрэбныя слугі, якія ў выніку могуць стаць Яго сынамі. Мы хочам з іх высмоктваць, Ён хоча ім аддаваць. Мы пустыя і хочам напоўніцца, Ён поўны і сам напаўняе іншых. Мы вядзем вайну дзеля таго, каб Айцец наш Найніжэйшы паглынуў увесь свет і ўсіх, хто ёсць у ім. Вораг хоча, каб свет быў напоўнены істотамі, адзінымі з Ім, але ўсё ж адрознымі ад Яго.

Вось цяпер і пяройдзем да перыядаў спаду. Ты, напэўна, часта здзіўляўся, чаму Вораг не выкарыстоўвае напоўніцу сваю ўладу, каб людзі адчувалі Яго прысутнасць у той момант і ў той меры, як Яму захочацца. Але цяпер ты бачыш, што Непераможнасць і Неаспрэчнасць — гэта дзве прылады, якія Яму забараняе выкарыстоўваць сама Яго сутнасць. У тым, каб проста падпарадкаваць чалавечую волю (як гэта, безумоўна, адбываецца, але вельмі мякка, у найслабейшай ступені, пры адчуванні Яго прысутнасці) для Яго няма ніякай карысці. Ён не можа дзейнічаць гвалтам. Ён можа толькі прывабліваць. Подласць Яго ідэі ў тым, каб і козы былі сытыя, і сена цэлае. Гэтыя стварэнні мусяць быць разам з Ім і адначасова застацца самімі сабой; проста адмахнуцца ад іх ці, наадварот, іх заняволіць Ён не жадае. Спачатку Ён гатовы крыху падштурхнуць іх. Ён будзе адпраўляць ім сігналы пра сваю прысутнасць, і хоць гэтыя сігналы будуць слабыя, але ім яны будуць здавацца моцнымі і поўнымі ласкі, што дае лёгкую перамогу над спакусай. Але Ён ніколі не дазваляе такому стану рэчаў працягвацца доўга. Рана ці позна Ён прыбірае, калі не папраўдзе, то, прынамсі, з іх свядомага досведу, усе гэтыя падпоркі і стымулы. Ён адпускае сваіх стварэнняў саміх станавіцца на ногі — уласнай сілай волі выконваць абавязкі, якія страцілі ўсялякую прывабнасць. Падчас гэтых перыядаў спаду, нашмат больш, чым у перыяды ўздыму, вырастае істота, якую Ён хоча бачыць. Таму малітвы, узнесеныя ў стане сухасці, прыносяць Яму найбольшую радасць. Мы можам цягнуць нашых апекаванцаў толькі бесперапыннымі спакусамі, таму што рыхтуем іх толькі сабе на пажыву, і чым больш гэта будзе адпавядаць іх волі, тым лепш. Ён не можа “спакушаць” да цноты, як мы спакушаем да граху. Ён хоча, каб яны навучыліся хадзіць, і таму мусіць адняць сваю руку. І калі яны выяўляюць волю хадзіць, Ён радуецца, нават калі яны спатыкаюцца. Не ашуквайся, Чарнобліку. Нашая справа ніколі не бывае ў большай небяспецы, чым тады, калі чалавек, не маючы жадання, але маючы намер выконваць волю нашага Ворага, аглядае Сусвет, з якога, здавалася б, зніклі ўсе сляды Яго прысутнасці, пытае, чаму Ён пакінуты, і ўсё адно застаецца ў пакоры.

Але ў часе спаду і для нашага боку, натуральна, застаюцца магчымасці. На наступным тыдні я дам табе некалькі парадаў наконт таго, як іх выкарыстаць.

З найсаладзейшай ласкай да цябе

твой дзядзька

КРУЦЕЛЬ

IX

МОЙ ЛЮБЕНЬКІ ЧАРНОБЛІК,

Спадзяюся, мой апошні ліст пераканаў цябе, што перыяд нуды, або “сухасці”, праз які твой апекаванец праходзіць цяпер, сам па сабе не дае табе яго душу, але патрабуе належнага выкарыстання. Цяпер я пераходжу да разгляду формаў гэтага выкарыстання.

Насамперш адзначу: я заўсёды прызнаваў, што перыяды спаду ў чалавечым чаргаванні хваляў даюць выдатныя магчымасці для ўсіх пачуццёвых спакусаў, асабліва тых, што звязаныя з полам. Гэта можа здацца табе дзіўным, таму што, безумоўна, большая фізічная энергія і, адпаведна, больш інтэнсіўная пажаднасць уласцівыя перыядам уздымаў. Але ты павінен памятаць, што і сілы супраціву наймацнейшыя менавіта ў гэтыя перыяды. Здароўе і эмацыйны ўздым, якія ты хочаш выкарыстаць для ўзбуджэння юрлівасці, можна, на жаль, вельмі лёгка выкарыстаць для працы, альбо гульні, альбо роздумаў, альбо проста бяскрыўднай радасці. Атака мае значна большы шанец на поспех, калі ўнутры чалавека пануе сум, абыякавасць і пустэча. Трэба таксама адзначыць, што спад сэксуальнасці мае тонкае якаснае адрозненне ад яе ўздыму: значна менш імаверна, што перыяд спаду прывядзе да бясформеннага стану, які людзі называюць “закаханасцю”, у гэты перыяд людзі значна лягчэй уцягваюцца ў розныя вычварэнствы, значна менш забруджаныя аблудамі шляхетнасці, творчасці і нават духоўнасці, якія так часта псуюць чалавечую сэксуальнасць. Тое ж самае адбываецца і з іншымі жаданнямі плоці. Нашмат лягчэй зрабіць твайго чалавека горкім п’яніцам, прымусіўшы яго піць для суцяшэння болю, калі яму цяжка і бязрадасна, чым заахвочваць яго піць для весялосці ў кампаніі з сябрамі, калі ён шчаслівы і энергічны. Ніколі не забывай, што, маючы справу з любой прыемнасцю ў яе здаровай, нармальнай і жыватворнай форме, мы знаходзімся, можна сказаць, на тэрыторыі Ворага. Я ведаю, што мы авалодалі многімі душамі праз прыемнасці. І ўсё ж прыемнасць — гэта Яго вынаходства, а не нашае. Ён стварыў прыемнасці, а ўсе нашыя распрацоўкі так і не дапамаглі нам вырабіць ніводнай. Усё, што мы можам зрабіць, — гэта заахвоціць людзей карыстацца прыемнасцямі, створанымі нашым Ворагам, у той час, альбо тым чынам, альбо ў той ступені, у якіх Ён гэта забараніў. Таму мы безупынна імкнемся адвесці чалавека ад натуральнага стану кожнай прыемнасці да найменш натуральнага, найменш адпаведнага таму, які ўсталяваны яго Творцам, і найменш прыемнага. Формула тут такая: чым больш расце жаданне, тым менш задавальнення. Формула правераная і дае найлепшыя вынікі. Авалодаць душой чалавека і нічога не даць яму ўзамен — вось што сапраўды радуе сэрца Айца нашага. І перыяд спаду — гэта час, калі трэба пачынаць працу.

Але ёсць яшчэ лепшы спосаб выкарыстання перыядаў спаду: я маю на ўвазе тое, што думае пра спад сам апекаванец. Як заўсёды, першы крок — аддзяліць яго веды ад розуму. Не дазваляй яму здагадвацца пра закон чаргавання хваляў. Няхай ён думае, што пачатковы імпэт яго навяртання мае працягвацца — прычым абавязкова працягвацца — вечна, і што яго цяперашняя сухасць — стан таксама сталы. Аднойчы надзейна ўклаўшы яму ў мазгі гэты аблудны погляд, ты можаш дзейнічаць рознымі спосабамі. Усё залежыць ад таго, належыць твой чалавек да роспачнага тыпу людзей, якіх спакусамі можна давесці да адчаю, ці да летуценнага тыпу людзей, якія заўсёды запэўніваюць сябе, што ўсё будзе добра. Людзі першага тыпу цяпер сталі рэдкасцю. Калі твой апекаванец усё ж належыць да іх, твая задача спрашчаецца. Табе трэба толькі трымаць яго як мага далей ад дасведчаных хрысціянаў (сёння гэта няцяжка), звяртаць яго ўвагу на адпаведныя месцы ў Пісанні, а потым падштурхнуць да безнадзейнай працы па аднаўленні яго старых пачуццяў толькі сіламі ўласнай волі, і перамога нашая. Калі ж ён з больш аптымістычнага тыпу людзей, твая задача — прымусіць яго змірыцца з сённяшняй нізкай тэмпературай яго духу, каб з часам ён задаволіўся ёю, пераконваючы сябе, што, урэшце, яна не такая ўжо і нізкая. Праз тыдзень-два зрабі так, каб ён пачаў падазраваць, што яго пачуцці ў першыя дні пасля навяртання былі, магчыма, крыху празмернымі. Паразмаўляй з ім пра “стрыманасць ва ўсім”. Калі аднойчы табе ўдасца закінуць яму думку пра тое, што “рэлігія — гэта вельмі добра, але да пэўнай ступені”, можаш быць пэўным, што яго душа ў тваіх руках. Стрыманая рэлігія для нас такая ж добрая, як і адсутнасць рэлігіі, але нашмат пацешнейшая.

Яшчэ адна магчымасць — гэта адкрытая атака на яго веру. Калі ты прымусіў яго думаць, што спад — гэта нязменны стан, ці не мог бы ты пераканаць яго, што “рэлігійны этап” у жыцці павінен мінуць, як і ўсе папярэднія этапы? Вядома, няма ніякай натуральнай сувязі паміж сцверджаннем “Я страчваю цікавасць да гэтага” і сцверджаннем “Гэта хлусня”. Але, як я ўжо казаў раней, тваёй зброяй павінная быць балбатня, а не логіка. Простага слова “этап” дастаткова, каб спрацаваў увесь фокус. Я мяркую, што твой апекаванец ужо прайшоў у жыцці некалькі этапаў (іх усе праходзілі) і што ў выніку ён заўсёды адчуваў сябе больш дасканалым і дасведчаным не таму, што сапраўды крытычна ставіўся да пройдзенага, а проста таму, што яно ўжо ў мінулым. (Я спадзяюся, ты працягваеш карміць яго цьмянымі ідэямі аб “прагрэсе”, “развіцці” і “гістарычным гледзішчы” і даеш яму чытаць шмат сучасных біяграфій. У іх жа людзі таксама праходзяць праз этапы, праўда?)

Ты зразумеў мяне? Трымай яго розум як мага далей ад простай супрацьлегласці паміж ісцінай і фальшам. Кармі яго прыгожымі туманнымі разважаннямі: “Гэта быў этап”, “Я праз гэта прайшоў”. І не забывай слаўнага слоўца “ўзрастанне”.

З найсаладзейшай ласкай да цябе

твой дзядзька

КРУЦЕЛЬ

X

МОЙ ЛЮБЕНЬКІ ЧАРНОБЛІК,

Мне было вельмі прыемна пачуць ад Шкеліка, што твой апекаванец завёў некалькі пажаданых новых знаёмстваў і што ты сапраўды плённа выкарыстаў гэтую акалічнасць. На маю думку, шлюбная пара сярэдняга веку, якая зайшла ў яго кантору, — менавіта тыя людзі, з якімі яму належыць мець стасункі дзеля нашых мэтаў: багатыя, элегантныя, павярхоўна інтэлектуальныя і бліскуча скептычныя да ўсяго на свеце. Па-мойму, яны нават забаўляюцца расплывістым пацыфізмам, які грунтуецца не на маралі, а на ўстойлівай звычцы прыніжаць усё, што датычыць большасці іх суайчыннікаў, і на лёгкім налёце нейкага франтаватага кніжнага камунізму. Гэта выдатна. Думаю, ты добра выкарыстаў усю яго сацыяльную, сэксуальную і інтэлектуальную фанабэрыю. Раскажы больш падрабязна. Ці глыбокія дачыненні склаліся паміж імі? Я маю на ўвазе не тое, што гаворыцца на словах. Існуе тонкая гульня позіркаў, інтанацый і ўсмешак, паводле якой Смяротны можа вызначыць, што ён належыць да аднаго кола з тым, хто з ім размаўляе. Такога кшталту здраду ты павінен асабліва заахвочваць, бо чалавек не ўсведамляе яе ў поўнай меры. Калі ж усвядоміць, яму будзе цяжка вярнуцца назад.

Няма сумневу, што ён вельмі хутка зразумее, што яго вера наўпрост супярэчыць самаўпэўненасці, на якой заснаваныя размовы яго новых сяброў. Я не думаю, што гэта мае вялікае значэнне, калі ты зможаш пераканаць яго адкласці любое адкрытае прызнанне гэтага факту, а гэта будзе лёгка зрабіць, згуляўшы на яго сарамяжлівасці, ганарлівасці, стрыманасці і славалюбстве. Пакуль доўжыцца адтэрміноўка, яго пазіцыя будзе заставацца фальшывай. Ён будзе маўчаць, калі мусіць гаварыць, і смяяцца, калі мусіць маўчаць. Ён будзе падтрымліваць, спачатку стылем паводзінаў, а потым і словамі, усе гэтыя цынічныя і скептычныя погляды, якіх насамрэч не падзяляе. Але калі ты добра згуляеш, гэтыя погляды могуць стаць яго поглядамі. Усе смяротныя маюць схільнасць ператварацца ў тое, чым яны сябе прызнаюць. Гэта вельмі проста. Сапраўдная праблема палягае ў тым, як падрыхтавацца да контратакі Ворага.

Па-першае, трэба як мага больш адцягнуць імгненне, калі ён зразумее, што яго новая прыемнасць — гэта спакуса. Гэта можа быць цяжка, бо слугі Ворага ўжо дзве тысячы гадоў прапаведуюць, што “мітусня гэтага свету” ёсць адной з найвялікшых і самых распаўсюджаных спакусаў. Але, на шчасце, некалькі апошніх дзесяцігоддзяў яны казалі пра гэта вельмі мала. Хоць у сучаснай хрысціянскай літаратуры шмат (нават больш, чым мне б хацелася) пішацца пра мамону, я бачу там толькі некалькі старых папярэджанняў пра марнасць свецкай мітусні, выбар сяброў і каштоўнасць часу. Усё гэта твой апекаванец, магчыма, адносіць да “пурытанства”. (Мімаходзь маю сказаць, што значэнне, якое мы надалі гэтаму слову, сапраўды ёсць адной з самых значных нашых перамогаў за апошняе стагоддзе. Дзякуючы ёй мы штогод ратуем тысячы людзей ад стрыманасці, беззаганнасці і цвярозасці жыцця.)

Аднак рана ці позна сапраўдная прырода яго новых сяброў павінная стаць для яго зразумелай, і тады твая тактыка мусіць залежаць ад інтэлекту апекаванца. Калі ён дастаткова дурны, ты можаш даць яму магчымасць разумець характар яго сяброў толькі падчас іх адсутнасці. Іх прысутнасць жа можна выкарыстаць для пазбаўлення ад любой крытыкі. Калі гэта атрымаецца, яму давядзецца досыць працяглы час жыць двума паралельнымі жыццямі (я ведаю шмат людзей, якія так жывуць). Ён будзе не толькі імкнуцца паказаць сябе розным, але і сапраўды будзе розным чалавекам у кожным з колаў, у якіх ён бывае. Калі гэта не атрымаецца, ёсць больш тонкі і займальны спосаб. Можна зрабіць так, каб яму было прыемна ад усведамлення несумяшчальнасці двух бакоў свайго жыцця. Гэта проста ўчыніць, эксплуатуючы яго славалюбства. Яго можна навучыць адчуваць прыемнасць, укленчыўшы побач з бакалейшчыкам у нядзелю, толькі ад таго, што ён памятае, што вытанчаны і жартаўлівы свет, у якім ён правёў суботні вечар, бакалейшчык ніколі не зможа зразумець. І наадварот: адчуваць усё большую асалоду ад непрыстойнасцяў і блюзнерстваў за кавай у сваіх цудоўных сяброў таму, што ён ведае пра “глыбокі” і “духоўны” свет унутры сябе, які яны зразумець не здольныя. Разумееш ідэю? Свецкія сябры кантактуюць з ім з аднаго боку, бакалейшчык — з другога, а ён — цэльны, гарманічны, складаны чалавек, які бачыць усё шырэй за іх. Такім чынам, бесперапынна здраджваючы прынамсі дзвюм групам людзей, ён будзе адчуваць замест згрызотаў сумлення заўсёдную падсвядомую самазадаволенасць. Нарэшце, калі нічога не дапамагае, ты можаш пераканаць яго, насуперак яго сумленню, працягваць новае знаёмства на той падставе, што ён нейкім не вельмі зразумелым чынам робіць гэтых людзей “добрымі”, проста п’ючы з імі кактэйлі і смеючыся з іх жартаў, а пакінуць гэты занятак будзе “педантызмам”, “нецярпімасцю” і (безумоўна) “пурытанствам”.

У той жа час табе, вядома ж, неабходна будзе прыняць відавочныя меры, каб гэтае новае развіццё падзеяў заахвочвала яго траціць больш, чым ён можа сабе дазволіць, і грэбаваць сваёй працай і сваёй маці. Калі ў адказ на яе рэўнасць і трывогу ён пачне больш замыкацца ў сабе ці грубіць ёй, гэта будзе неацэнным фактарам абвастрэння напружанасці ўнутры сям’і.

З найсаладзейшай ласкай да цябе

твой дзядзька

КРУЦЕЛЬ

пераклад з ангельскай — Францішак Корзун

Каментар перакладчыка

“Лісты Круцяля” былі ўпершыню надрукаваныя ў газеце Guardian у траўні — лістападзе 1941 г. Першае кніжнае выданне выйшла ў лютым 1942 г.

Галоўны персанаж Screwtape у перакладзе атрымаў імя Круцель, якое адпавядае першай частцы арыгінальнага імені (screw) і адсылае да вядомай прыказкі “Бог не цяля, бачыць круцяля”.

Адрасат лістоў у арыгінале носіць імя Wormwood (у літаральным сэнсе — палын, у пераносным — горыч, засмучэнне) з алюзіяй на Адкр. 8:10-11: “І затрубіў трэці анёл. І зляцела з неба велізарная зорка , якая палымнела, як паходня, і ўпала яна на трэцюю частку рэк і крыніц водных. І назва той зоркі чытаецца Палын. І трэцяя частка водаў ператварылася ў палын, і многа людзей паўмірала ад той вады, бо вельмі была горкая”. У перакладзе імя Чарноблік утворанае ад народнай назвы палыну — чарнобыль.

Усе цытаты з Бібліі даюцца паводле перакладу кс. Уладзіслава Чарняўскага.

Прысвячэнне

Д. Р. Р. Толкіну — Джон Роналд Руэл Толкін (1982—1973) быў адным з найбліжэйшых сяброў Льюіса. Разам яны былі цэнтральнымі постацямі ў літаратурным гуртку “Інклінгі”, які існаваў з 1930-х да пачатку 1960-х гадоў. Толкін адыграў вялікую ролю ў навяртанні Льюіса ў хрысціянства.

Эпіграфы

Марцін Лютэр — цытата з кнігі “Застольныя гутаркі” (раздзел “Пра д’ябла і яго дзеі”), складзенай з выказванняў Лютэра на розныя тэмы і выдадзенай у 1566 годзе, ужо пасля смерці Лютэра.

Томас Мор — цытата з твора “Дыялог пра суцяшэнне супраць журбы” (1535). Льюіс лічыў гэты твор найвыдатнейшым з усіх англамоўных твораў Мора.

Змясціўшы разам сэнсава блізкія выказванні двух непрымірымых апанентаў — ідэолага Рэфармацыі Лютэра і абаронцы Каталіцкай Царквы Мора, — Льюіс лішні раз засведчыў сваю пазіцыю адносна канфесійных падзелаў: лічачы падзелы Царквы трагедыяй, ён аддаваў перавагу “проста хрысціянству” — таму ядру хрысціянскай веры, якое было агульным і адзіным для ўсіх ці амаль усіх хрысціянаў. Пазней гэтая пазіцыя была разгорнута выкладзеная ім у кнізе “Проста хрысціянства” (1952).

II

…Царкву, грозную, як добра ўзброеныя баявыя дружыны… — “Гожая ты, сяброўка мая, як Тэрса, прывабная, як Ерузалім, грозная, як добра ўзброеныя баявыя дружыны” (Песн. 6:4).

III

Памятай пра старэйшага брата з прыпавесці Ворага — Круцель мае на ўвазе шырока вядомую прыпавесць пра блуднага сына. Калі блудны (малодшы) сын вяртаецца да бацькі з пакаяннем, а ўзрадаваны бацька ладзіць з гэтай нагоды свята, старэйшы сын абураецца і выстаўляе бацьку прэтэнзіі: “Я вось столькі гадоў служу табе і ніколі не парушыў загаду твайго, а ты мне ніколі не даў казляці, каб я павесяліўся з сябрамі сваімі. А пасля таго, як вярнуўся гэты сын твой, што прамантачыў з распусніцамі маёмасць тваю, дык забіў ты яму кормнае цяля” (Лк. 15:29-30).

IV

Адзін з іх паэтаў, Колрыдж, пісаў, што ён моліцца “не на каленях і без слоў”, толькі “суцешыўшы ў любові дух” і нырнуўшы ў “пачуццяў праведных струмень” — Сэмюэл Тэйлар Колрыдж (1772—1834) — ангельскі паэт-рамантык. Круцель цытуе яго верш “Пакуты сноў”.

VII

“Жыццёвая сіла” — канцэпт ангельскага драматурга Бернарда Шоў (1859—1852). Жыццёвая сіла адпачатку закладзеная ў самой матэрыі, забяспечвае існаванне і развіццё ўсяго на свеце і асабліва праяўляецца ў натуральным адборы, які мусіць, паводле Шоў, прывесці да фізічнага і маральнага ўдасканалення чалавецтва і, ўрэшце, да ператварэння людзей у звышлюдзей, здольных пабудаваць справядлівае грамадства.

…ад партый Паўла і Апалоса ў Карынфе…— У хрысціянскай супольнасці Карынфа ў I ст. пачаўся раскол на прыхільнікаў апостала Пятра (Кіфы), апостала Паўла, Апалоса і “Хрыстовых”. Апостал Павел з гэтай нагоды пісаў: “Я кажу тое, што кожны ў вас кажа: “Я Паўлаў”, “Я Апалосаў”, “Я Кіфаў”, “А я Хрыстоў”. Ці ж Хрыстос падзяліўся? Ці ж Паўла быў за вас укрыжаваны? Ці ў імя Паўлы вы ахрышчаны?” (1 Кар. 1:11-13).

…да “высокай” і “нізкай” партый у Англіканскай Царкве. — “Высокая” партыя ў англіканстве лічыла важным захаваннем традыцыйнай абраднасці ў набажэнстве, іерархічнай структуры Царквы, традыцый царкоўнага мастацтва. “Нізкая” партыя ўсё гэта адмаўляла. Паміж гэтымі партыямі існавала жорсткае супрацьстаянне, хоць ніякіх дагматычных адрозненняў у іх не было.

VIII

…калі чалавек, не маючы жадання, але маючы намер выконваць волю нашага Ворага, аглядае Сусвет, з якога, здавалася б, зніклі ўсе сляды Яго прысутнасці, пытае, чаму Ён пакінуты, і ўсё адно застаецца ў пакоры — “Божа, Божа мой, чаму Ты мяне пакінуў? Далёка ад збавення майго словы клічу майго (Пс. 22 (21):2).

© Францішак Корзун, пераклад, каментар, 2014